Mantarlar Alemi ve Insanlar

Funguslar veya halk arasında yaygın olan adıyla mantarlar, büyük bir krallıktır ve bir zamanlar biz onların sadece bitki olduklarını düşünüyorduk.

Mantarlar Alemi ve Insanlar
Mantarlar Alemi ve Insanlar

Mantarlar (Fungi) Alemine Giriş

Funguslar veya halk arasında yaygın olan adıyla mantarlar, büyük bir krallıktır. Bu krallığın içinde; küfe neden olanlar, hastalığa neden olanlar, yarar sağlayanlar veya bizler için yararsız olanlar olmak üzere binlerce tür fungus mevcuttur. Bu çeşitlilik tüm krallıklarda olduğu gibi evrimin bir sonucudur ve bizler bir zamanlar mantarları sadece bitki olduklarını düşünüyorduk.

Mantarların Sınıflandırılması

Gelişen teknoloji ve değişen algımız sayesinde mantarları onlarca yıl boyunca detaylı inceleme ve sınıflandırma şansına sahip olduk. 1960 yılında mantarlar bitkiler sınıfına dahil edilirdi. Fakat bu sadece mantarlar için geçerli değildi çünkü görünürde olan zaten iki krallık mevcuttu, bunlar bitkiler ve hayvanlar krallığıydı. 1969 yılına gelindiğinde ise bir ekolojist olan Robert Whittaker, mantarların aslında ayrı sınıflandırılması gerektiğini açıkladı ve temellendirdi. O günden bu yana mantarlar ayrı bir krallıkta yer almaya başladı.

Mantarlar dışarıdan baktığımızda bir hayvan olmadığı apaçık belliydi. Diğer yandan bir bitki de değildi. Çünkü mantarlar besinlerini güneş enerjisi kullanarak elde etmezler. Mantar hücrelerinde bulunmayan klorofiller belki de onların bitkilerden ayıran en önemli özelliktir. Mantarlar karbonhidrat, yağ ve protein ihtiyaçlarını tıpkı hayvanlar gibi dışarıdan karşılarlar. Diğer yandan fungiler bir bakteri türü de değildir çünkü hücre yapıları kalın bir selüloz zarla çevrilir. Tüm bu özellikler ve diğerleri mantarları ayrı bir alem yapar.

Mantarlarda kendi içlerinde birçok sınıfa ayrılır. Bunu hayvanlar alemine benzetebilirsiniz. Bir böcek, fil veya insan hayvanlar krallığının birer üyeleridir ve aramızda çok büyük farklar vardır. Aynı farklar mantarlar için de geçerlidir. Bu sebeple bu yazımızda elbette mantarları çok geniş bir çerçevede anlatamayız ancak birkaç önemli noktaya değinebiliriz.

Resim ve Açıklaması: Çilekte kurşini küf olarak da bilinen Botrytis cinerea fungusunun neden olduğu hastalığı görmektesiniz.

Resim ve Açıklaması: Çilekte kurşini küf olarak da bilinen Botrytis cinerea fungusunun neden olduğu hastalığı görmektesiniz.

Mantarların Özellikleri

Milyonu aşkın mantar türü vardır ve bunlar birbirinden farklı özelliklere sahiptir. Yine de mantarların ortak özelliklerine değinebileceğimiz birkaç husus vardır.

1. Mantar Hücresi

Funguslar, bitki ve hayvanlar gibi ökaryot hücre yapısına sahiptir. Yani bu durum mantarların, tıpkı hayvan ve bitki hücresi gibi bir çekirdek ve içinde DNA barındırdığı anlamına gelir. Ayrıca enerji ve protein üretimini gerçekleştirecek organallerde bulunur.

Mantar hücrelerinin çevresi iki katmanlı yapıdan oluşmaktadır. İç tarafta hücre zarı, dış tarafta hücre duvarı yer almaktadır. Hücre duvarı, bitki hücrelerine daha yakınmış izlenimi verse de funguslar için, aslında hayvan hücrelerine daha yakındır. Çünkü mantar hücre zarı, hayvan hücre zarı gibi lipit denilen yağ ve protein yapılır. Mantar hücre zarında ergosterol bulunur. Bu sterol mantar hücresi için büyük bir önem taşır ve hayvan hücre zarında bulunan kolesterol ile işlevleri çoğunlukla aynıdır. Diğer yandan mantar hücre duvarı kitin yapılır. Bitki hücre duvarı ise selülozdan oluşur. Kısaca iki hücre tipinin hücre duvarı olması benzerliktir ancak yapı taşlarını oluşturan maddeler aynı değildir.

2. Mantarların Yapısı

Fungusların, maya türleri gibi tek hücreli olanları bulunurken, çok hücreli olanları da bulunur. Çok hücreli mantarlar hifli yapıya sahiptir, mayalarda hifli yapı görülmez. Hifli yapı fotoğrafta yer aldığı gibi bir ağacın dalları gibidir ve ipliksi görünümdedir. Bu görüntüyü birbirine bağlanan hücreler oluşturur. Hiflerin oluşturduğu yapıya ise miselyum denilir. Hifler mantarlarda vejetatif gelişim için gereklidir. Ayrıca mantarın beslenmesi, yüzeye yayılım göstermesi de hifler sayesinde gerçekleşir.

3. Mantarlar Nasıl Beslenir?

En başta mantarların fotosentez yapmadıklarını belirtmiştik. Mantarlar beslenmek için dışa bağımlıdır ve tıpkı hayvanlar gibi heterotroftur. Ancak besinleri bizler gibi içlerinde sentezlemezler, yiyeceği önce hücre dışında sentezlemeye başlarlar ve bizler için bu hiç alışageldik bir şey değildir. Dışarıda yapılan sindirim ekzoenzimler tarafından gerçekleştirilir. Mantar hifleri aracılığıyla besine ulaşan enzimler parçalanır ve hücreye taşınır. Ardından hücre içine getirilen proteinler, yağlar ve karbonhidratlar, ATP üretilmek üzere tekrar sindirim işleminden geçer.

4. Mantarlarda Üreme

Funguslar türlerine göre eşeyli ve eşeysiz üreme yapabilir. Her iki işlemde de mantar türleri sporlu üreme gerçekleştirmektedir. Eşeysiz üreyen mantarlara maya ve küflere örnek verebiliriz. Bunlar basit yapılı canlılardır ve mitoz bölünme ile birbirlerinin özdeş kopyalarını oluştururlar.

Diğer yandan çok hücreli olan mantarlar eşeyli üreme gerçekleştirebilirler. Bu da ''n'' kromozomlu iki haploid hücrenin birleşmesi demektedir. Yine de türlerine göre üreme çeşitleri farklılık göstermektedir. Bazı mantar türleri hem erkek hem de dişi eşey hücrelerini üreterek kendinin dölleyebilir ve bu kendine yetebilme yeteneğidir. Bazı türlerde üremek için diğer mantarlara ihtiyaç duyar. Hifler ve hiflerin oluşturduğu miselyumları kullanarak gametler oluştururlar.

Mantarlar ve İnsanlar

Mantarlarla upuzun bir ilişkimiz vardır. Bugün bir yandan onlarla savaşıyor, diğer yandan onlardan faydalanıyoruz. Sağlığımız, gıdalarımız, sanayimiz ve tarım sektörümüz onlar yüzünden pek çok sıkıntıya giriyor fakat birçok sıkıntıyı da onlarla aşıyoruz.

Günümüzde pek çok ilacın yapımında mantarlardan faydalanıyoruz. Eski Mısır'da insanlar mantarların antibakteriyel etkisini keşfedip yaralarına enfeksiyon kapmamak için küflü ekmek sürmüşlerdir. Muhtemelen bu iyileştirici etkinin mantarlardan kaynaklandığını bilmiyorlardı fakat yine de bunu deneyip keşfedebilmişler.

Mühendislik bunu gerektirir. Bira ve şarabın fermantasyonunda mantaları (Saccharomyces cerevisiae) kullanıyoruz. Tarım alanlarında böceklerle savaşmak için entomopatojen fungusları kullanıyoruz. Diğer bir çok alanda mantarlara ihtiyacımız var.

Tüm bu saydıklarımıza karşılık mantarlar, gıdalarımızın bozulmasına neden oluyor, onlarla mücadele etmek için büyük bütçeler ve önlemler alıyoruz. Bazı mantar türleri (mikoriza) yetiştirdiğimiz bitki türleri için iyi etkileri olsa da, tarım alanlarımızda büyük ölçüde zarar veren mantar türleriyle de (Erysiphe betae) savaşmak zorunda kalıyoruz.

Mantar hakkında bildiklerimiz buz dağının sadece görünen kısmı, onlarla genetik alanında ve diğer alanlarda önemli başarılara ulaşacağız.

Bugün sınıflandırabildiğimiz mantar türü sayısı sadece 75.000.'dir ve bilim insanları bu sayının doğada var olanın sadece %5'ine tekabül ettiğini düşünüyor. Bu yazımızda mantarlar hakkında bahsettiklerimiz çok kısa bir özet sayılır. Bu sebeple elimden geldiğince mikoloji arşivimizi genişleteceğiz ve mantar yetiştiriciliği üzerine yol gösteren yazılar hazırlayacağım. Sağlıcakla kanlın...