Dioksinler hakkında bilinmesi gerekenler

Dioksinler, sağlığa zararlı ve toksik etkisi olan kimyasal bir gruptur. Üreme, gelişme ve bağışıklık sistemi ile ilgili sorunlara neden olabildikleri gibi hormonları bozabilir ve kansere de neden olabilirler.

Dioksinler hakkında bilinmesi gerekenler
Dioksinler hakkında bilinmesi gerekenler

Dioksinler, sağlığa zararlı ve toksik etkisi olan kimyasal bir gruptur. Üreme, gelişme ve bağışıklık sistemi ile ilgili sorunlara neden olabildikleri gibi hormonları bozabilir ve kansere de neden olabilirler.

Kalıcı çevresel kirleticiler (POPs) olarak bilinen dioksinler, çevrede uzun yıllarca kalabilmektedirler. Bazı ülkeler sanayide dioksin üretimini azaltmaya çalışmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) dioksinler ticari olarak üretilmez veya kullanılmaz ancak diğer işlemlerin bir yan ürünü olarak ortaya çıkabilmektedir. Son 30 yılda, Çevre Koruma Ajansı (EPA) ve diğer kuruluşlar, ABD'deki dioksin seviyelerinin üretimini yüzde 90 oranında azaltmıştır.

Ancak, maalesef dioksinleri elimine etmek hiç kolay değildir. Örneğin; volkanlar gibi doğal kaynaklar onları üretiyor, sınırları geçebiliyorlar ve bozulmaları da hızlı bir şekilde gerçekleşmiyor, bu yüzden eski dioksin kalıntıları hala kalıyor.

Dioksinler Nedir?

Dioksinler, çevrede her yerde bulunan son derece zehirli kimyasallardır ve dioksinleri ortadan kaldırmak kolay değildir.

Ticari kurumların ve belediyelerin atıkları yakması, odun, kömür veya yağ gibi yakıtların kullanımı gibi yakma işlemleri dioksinleri üretir.  Bileşikler daha sonra toprak, su, hava, bitki veya çökeltilerde yüksek konsantrasyonlarda toplanır. Dioksinler besin zincirine girdiklerinde ise hayvansal yağlarda depolanırlar ve sağlıklı insanların yüzde 90'ından fazlasına dioksin çoğunlukla süt, et, balık ve kabuklu deniz ürünleri gibi hayvansal ürünlerin aracılığı ile geçmektedir.

Bir kez tüketildiğinde, kararlı bileşikler olmaları sebebi ile dioksinler vücutta uzun süre kalabilir ve bozunmazlar. Vücuda girdikten sonra, 7 ila 11 yıl süre ile atılmadan kalabilirler.

Dioksin Türleri,

Birkaç yüz dioksin vardır ve bunlar birbirine yakın üç aileye aittir;

  • Klorlu dibenzo-p-dioksinler (CDD'ler)
  • Klorlu dibenzofuranlar (CDF'ler)
  • Bazı poliklorlu bifeniller (PCB'ler)

CDD'ler ve CDF'ler kasıtlı olarak oluşturulmaz. Yanlışlıkla insan faaliyetleri veya doğal süreçlerden dolayı üretilirler. Yani PCB'ler, üretilen ürünlerdir, ancak artık Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) üretilmemektedir. Bazen dioksin terimi, en toksik dioksinlerden biri olan 2,3,7,8-tetraklorodibenzo-p-dioksin (TCDD) anlamına da gelir. TCDD, Vietnam Savaşı sırasında yaprakları ağaçlardan soymak için kullanılan Agent Orange herbisiti ile ilişkilendirildi.

Dioksin üreten insan aktiviteleri şunlardır:

  • Ev çöpü yakma
  • Kâğıt hamuru ve kağıtların ağartılması
  • Pestisitler ve herbisitlerin üretimi ve diğer kimyasal süreçler
  • Elektronik ürünlerin sökülmesi ve geri dönüşümü işlemi
  • Sigara dumanı da ayrıca az miktarda dioksin içerir
  • İçme suyu, fabrikalardan çıkan kimyasal atıklarla veya başka endüstriyel proseslerle kirlenmişse

Dioksin ile sonuçlanan vakalar:

  • 2008'de izin verilen dioksin seviyelerinin 200 katından fazla içeren kontamine hayvan yemi İrlanda da dioksin içeren domuz ürünlerinin üretilmesine yol açtı.
  • 1999'da bir endüstriyel yağın yasadışı olarak imha edilmesi, Belçika ve diğer bazı ülkelerden hayvansal yem ve hayvansal gıda ürünlerinin kirlenmesine neden oldu.
  • 1976'da endüstriyel bir kaza sonucu, İtalya'daki binlerce kişiyi etkileyen, dioksinler de dahil olmak üzere toksik kimyasallar bulutuna yol açtı.
  • 2004 yılında Ukrayna Devlet Başkanı Viktor Yuşçenko kasıtlı olarak dioksinlerle zehirlendi.

Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre, bildirilen çoğu dioksin kirliliği vakası, bir izleme ve raporlama sisteminin bulunduğu sanayileşmiş ülkelerde kayda alınmıştır.

Sağlık Riskleri

Doğal olarak üretilen dioksinlerin yanı sıra, endüstriyel işlemler 20. yüzyılda çevrede insan yapımı dioksin seviyelerinde çarpıcı bir artışa neden olmuş ve sonuç olarak, çoğu insan vücudunda bir miktar dioksin birikmiştir. Araştırmalar, dioksinlere maruz kalmanın hormonal problemler, kısırlık, kanser ve muhtemelen diyabet gibi olumsuz sağlık etkilerine neden olabileceğini de göstermiştir. Kısa sürede yüksek maruz kalma özellikle yüz ve üst vücutta sivilce benzeri lezyonları olan ciddi bir cilt hastalığına neden olmaktadır.

Diğer etkiler ise şunlardır:

  • Deri döküntüleri
  • Cilt renk değişikliği
  • Aşırı vücut kılı
  • Hafif karaciğer hasarı
  • Uzun süre maruz kalmanın gelişen sinir sistemini, endokrin ve üreme sistemlerini etkilediği görülmektedir.

Sağlık için riskler, aşağıdakiler de dahil olmak üzere çeşitli faktörlere bağlıdır:

  • Maruz kalma seviyesi
  • Ne kadar ve ne sıklıkla maruz kaldıklarını
  • Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalar ayrıca, uzun süre boyunca düşük seviyelerde dioksin maruziyetinin veya hassas zamanlarda yüksek düzeyde maruz kalma durumunun üreme veya gelişim sorunlarına yol açabileceğini göstermektedir.

Dioksinlerin maruz kalmasıyla bağlantılı sorunlar şunlardır:

  • Doğum kusurları
  • Hamileliği sürdürememe
  • Doğurganlığın azalması
  • Azalmış sperm sayısı
  • Endometriyozis
  • Öğrenme özürleri
  • Bağışıklık sistemi baskılanması
  • Akciğer problemleri
  • Cilt rahatsızlıkları
  • Azalmış testosteron seviyeleri
  • Kalp hastalığı
  • Tip 2 diyabet